Εξωτερική πολιτική «μας φτύνουν κι εμείς λέμε ότι βρέχει»…

Μέρος του «οπλοστασίου» μια χώρας για να αντιμετωπίσει τις προκλήσεις των καιρών, είναι η αξιοπιστία, η εθνική αξιοπρέπεια και η αποτελεσματικότητα της εξωτερικής της πολιτικής.
Θυμάμαι ότι τη δεκαετία του 1990, αποδελτιώνοντας τον τουρκικό Τύπο σε διπλωματική Αρχή της πατρίδας μας όπου υπηρετούσα, μου έκανε ιδιαίτερη εντύπωση ένα γεγονός, ένα διπλωματικό επεισόδιο που είχε συμβεί μεταξύ Συρίας και Τουρκίας. Δύο υπουργοί της τουρκικής κυβέρνησης –ένας ήταν ο υπουργός Γεωργίας– έκαναν επίσημη επίσκεψη στη Δαμασκό. Σε κάποια στιγμή τους έβαλαν να καθίσουν σε δυο πολυθρόνες με φόντο ένα πορτρέτο του τότε προέδρου της Συρίας, Χαφέζ αλ Άσαντ. Όταν πήγαν να τους φωτογραφίσουν, σηκώθηκαν όρθιοι και αρνήθηκαν να φωτογραφηθούν κάτω από τη φωτογραφία του, γιατί θα έδιναν λάθος μηνύματα στον τουρκικό λαό και τη διεθνή κοινότητα, αφού με την πράξη τους αυτή θα ήταν σαν να συναινούσαν με τη φιλοκουρδική πολιτική του Άσαντ και συγκεκριμένα με τη στήριξη που παρείχε στο PKK, φιλοξενώντας στη Δαμασκό τον αρχηγό του Αμπντουλάχ Οτζαλάν.

Μερικά χρόνια αργότερα, τον Ιανουάριο του 2010, ο υφυπουργός Εξωτερικών του Ισραήλ, Ντάνι Αγιαλόν, δεχόμενος στο γραφείο του τον πρέσβη της Τουρκίας στο Τελ Αβίβ Ογούζ Τσελικόλ, σε εθιμοτυπική επίσκεψη στον νεοδιορισθέντα υφυπουργό, τον έβαλε να καθίσει σε μια πολυθρόνα χαμηλότερη από τη δική του, δεν έβαλε στο τραπέζι τη σημαία της Τουρκίας και δεν έκανε την καθιερωμένη χειραψία με τον επίσημο επισκέπτη του. Ο Αγιαλόν, μπροστά στους δημοσιογράφους που απαθανάτισαν την επίσκεψη και πήραν φωτογραφικά πλάνα, καλωσορίζοντας τον Τούρκο πρέσβη, του εξέφρασε τη δυσαρέσκεια της κυβέρνησής του για την τηλεοπτική σειρά «Η κοιλάδα των λύκων» («Kurtlar Vadisi»), η οποία σπέρνει το σπόρο του αντισημιτισμού στην τουρκική κοινωνία. Ο Τσελικόλ είπε ότι δεν είδε την τηλεοπτική σειρά και τόνισε ότι δεν υπάρχει αντισημιτισμός στην Τουρκία.

Ο Αγιαλόν στη συνέχεια στράφηκε προς τους δημοσιογράφους και είπε στα εβραϊκά: «Προσέξτε, εμείς καθόμαστε σε ψηλές καρέκλες κι αυτόν τον βάλαμε σε χαμηλή, ενώ στο τραπέζι είναι μόνο η δική μας σημαία και δεν χαμογελάμε καθόλου».

Ο Τσελικόλ ρώτησε «γιατί υπάρχουν τόσοι δημοσιογράφοι στη συνάντηση;». Ο Αγιαλόν απάντησε ότι υπάρχει μεγάλο ενδιαφέρον για την Τουρκία, γι’ αυτό ήταν παρόντες οι δημοσιογράφοι. Την επόμενη μέρα, όταν ο ισραηλινός Τύπος δημοσίευσε τις φωτογραφίες, ο Τσελικόλ δήλωσε στα τουρκικά ΜΜΕ: «Δύσκολα θα με ξαναδεί στο υπουργείο Εξωτερικών. Όσα είπε, τα είπε στα εβραϊκά και δεν κατάλαβα τι έλεγε. Αν τα έλεγε στα αγγλικά, θα έφευγα εκείνη τη στιγμή από τη συνάντηση».

Το θέμα εξελίχθηκε σε μεγάλο διπλωματικό σκάνδαλο, έγινε μεγάλη φασαρία στον τουρκικό Τύπο και τελικά ο Τσελικόλ ανακλήθηκε στην Άγκυρα στα τέλη Μαρτίου του 2010, και για έναν επιπλέον λόγο, επειδή το Ισραήλ δεν επέτρεψε τη διέλευση τουρκικών φορτηγών που μετέφεραν ανθρωπιστική βοήθεια στη Γάζα.

Την επόμενη χρονιά, στις 14 Ιουνίου 2011, ο αντινομάρχης Τραπεζούντας Αχμέτ Αϊντίν δέχτηκε στο γραφείο την υποπρόξενο του Ισραήλ στην Κωνσταντινούπολη (υπεύθυνη για τις θεωρήσεις εισόδου) Ανάτ Εβγιατάρ και τον υπεύθυνο Ασφαλείας Ρονέν Εϊλάμ και τους έβαλε να καθίσουν σε χαμηλότερες καρέκλες, τους φωτογράφισε, και την επόμενη μέρα δημοσίευσε τις φωτογραφίες δηλώνοντας ότι αυτό το έκανε στα πλαίσια της αμοιβαιότητας, για την προσβολή που είχαν κάνει στον πρέσβη Τσελικόλ.

Τα γράφω αυτά για να αντιληφθούν οι αναγνώστες μας ότι στην εξωτερική πολιτική όλα έχουν σημασία –ακόμα και το πότε και γιατί γελάς–, κάτι που σίγουρα δεν το γνωρίζουν οι δικοί μας πολιτικοί και διπλωμάτες, που είναι μονίμως με ένα χαμόγελο να, δίνοντας λανθασμένα μηνύματα σε φίλους και εχθρούς.

Ένα ανάλογο περιστατικό, που αξίζει να αναφερθεί, κλήθηκε να αντιμετωπίσει ο Πέτρος Μολυβιάτης τον Απρίλιο του 2005.

Kατά τη διάρκεια επίσημης επίσκεψής του στην Άγκυρα, ως υπουργός Εξωτερικών, οι Τούρκοι έστειλαν προκλητικά δύο σκάφη της ακτοφυλακής τους στα Ίμια και εξεδίωξαν ελληνικό αλιευτικό από ελληνικά χωρικά ύδατα. Τότε, ο εκπρόσωπος του τουρκικού υπουργείου Εξωτερικών Ναμίκ Ταν υποστήριξε ότι «ελληνικό αλιευτικό σκάφος εισήλθε τις πρωινές ώρες (την Τρίτη) στα τουρκικά χωρικά ύδατα στην περιοχή των Ιμίων (Καρντάκ)», και πρόσθεσε: «Κατόπιν αυτού μετέβη στην περιοχή ακταιωρός και στη συνέχεια κατέφθασε και ελληνική ακταιωρός η οποία δεν αποχώρησε από τα χωρικά μας ύδατα με συνέπεια να παραμείνει στην περιοχή και η τουρκική ακταιωρός μέχρι τις πρώτες πρωινές ώρες σήμερα (Τετάρτη)».

Τότε έγινε μεγάλη συζήτηση στα ελληνικά ΜΜΕ αλλά και στη Βουλή, με μερίδα των πολιτικών, των δημοσιογράφων και των διπλωματών να ψέγει τον Π. Μολυβιάτη γιατί δεν διέκοψε την επίσκεψη και δεν αποχώρησε από την Άγκυρα, νομιμοποιώντας έτσι τις τουρκικές αιτιάσεις και προκλήσεις. Ο πρέσβης επί τιμή Χρήστος Ζαχαράκις δήλωσε τότε: «Ο υπουργός θα έπρεπε να φύγει ή ενώπιον των MME να καταγγείλει με τα βαρύτερα λόγια την υπόθεση και ο κ. Γκιουλ σαν καλός οικοδεσπότης θα έπρεπε να καταγγείλει και αυτός τους δικούς τους».

Αντίστοιχο επεισόδιο έγινε προχθές στη Σμύρνη, στα εγκαίνια του αναπαλαιωμένου κτηρίου του Γενικού Προξενείου της Ελλάδας.

Κατά τη διάρκεια της συνέντευξης Τύπου των υπουργών Εξωτερικών της Ελλάδας και της Τουρκίας, επί έξι λεπτά, τουρκικά αεροσκάφη της ομάδας επιδείξεων της τουρκικής πολεμικής αεροπορίας, έκαναν δεκατέσσερις διελεύσεις πάνω από τα κεφάλια του Έλληνα υπουργού Εξωτερικών και των Ελλήνων διπλωματών.

Η αντίδραση του Έλληνα υπουργού Εξωτερικών ήταν εκτός τόπου και χρόνου, αφού είπε στον ομόλογό του ότι «κάποιοι δεν θέλουν τη συμφωνία μεταξύ μας», εννοώντας την τουρκική Πολεμική Αεροπορία, η οποία δεν κάνει ούτε πόντο χωρίς να το εγκρίνει ο Ταγίπ Ερντογάν και ο ίδιος ο Τσαβούσουγλου.

Και για να μην θεωρηθεί στην ελληνική κοινή γνώμη ότι ο Ν. Κοτζιάς δεν εννοούσε ακριβώς αυτό που έλεγε, ότι η Ελλάδα επί ημερών του «έχει εγκαταλείψει την πολιτική της κότας», κάτι ύποπτοι τύποι που χρηματοδοτούνται από ντόπια και ξένα κέντρα με μαύρα λεφτά, και το παίζουν δημοσιογράφοι, παρουσιάζουν τη βαρύτατη αυτή πρόκληση ως ένα τυχαίο γεγονός χωρίς πολιτική σημασία.

Παρεμπιπτόντως, γι’ αυτήν την παγίδα στην οποία έπεσε ο Νίκος Κοτζιάς έχουν βαρύτατες ευθύνες όσοι διπλωμάτες στην Αθήνα, την Άγκυρα και τη Σμύρνη σχεδίασαν αυτήν την εκδήλωση σε μια ημερομηνία σημαδιακή, λίγες μέρες μετά τη μαύρη επέτειο της πυρπόλησης της Σμύρνης από το τουρκικό κράτος, τρεις μέρες πριν από τις απίστευτες βαρβαρότητες των Τούρκων εναντίον των Ελλήνων της Πόλης και της Σμύρνης στις 6/7 Σεπτεμβρίου 1955 –που υποκινήθηκαν από το τουρκικό κράτος, το οποίο ποτέ δεν ζήτησε επίσημα συγνώμη–, και έξι μέρες πριν από την «απελευθέρωση» της Σμύρνης από τον τουρκικό στρατό και τον Κεμάλ.

Και οι ποινές στους υπεύθυνους αυτού του φιάσκου πρέπει να είναι βαριές, γιατί η προσβολή δεν έγινε στο πρόσωπο του Νίκου Κοτζιά, αλλά έγινε στην ίδια την Ελλάδα.

Όσο για τις δικαιολογίες του τύπου «στη Σμύρνη έγινε συνωστισμός», ότι δηλαδή τα αεροσκάφη έκαναν δοκιμαστικές για τη γιορτή της «απελευθέρωσης» της Σμύρνης, αυτό μπορούσε να γίνει άλλες μέρες και ώρες, αν έκαναν καλά τη δουλειά τους οι Έλληνες διπλωμάτες και αν η Τουρκία ήθελε να σεβαστεί την Ελλάδα.

Απλώς ήθελε να εμπεδώσει τη νέα σχέση που «πλέκεται και εμπεδώνεται» τα τελευταία χρόνια, «του καλού και ελεήμονα νεοοθωμανού σουλτάνου απέναντι στους νεοραγιάδες Έλληνες».

Όλα είναι θέμα ανάπτυξης

Δύο δείχνουν να παραμένουν τα σημαντικότερα προβλήματα των ελληνικών τραπεζών: το πρώτο και κυριότερο σχετίζεται με την έλλειψη εργασιών, που δεν επιτρέπει τη δημιουργία υγιούς κερδοφορίας.

Το δεύτερο παραμένουν τα «κόκκινα» δάνεια, παρά το γεγονός πως η πρόσφατη έκθεση της ΤτΕ καταγράφει πρόοδο στα Μη Εξυπηρετούμενα Χρηματοδοτικά Ανοίγματα. Ίσως μάλιστα αυτό να είναι και το καλύτερο στοιχείο απ’ όσα έχουν να επιδείξουν οι τράπεζες με βάση τα αποτελέσματα του εξαμήνου.

Η σημαντική πτυχή, την οποία πάντως σκωπτικά αντιμετωπίζουν οι ξένοι αναλυτές, είναι τι προβλέψεις έλαβαν τα χρηματοπιστωτικά ιδρύματα. Και η αλήθεια είναι πως οι τράπεζες στον βαθμό που προχωρούν σε πωλήσεις «κόκκινων» δανείων περιορίζουν τις προβλέψεις τους ή αν δεν επιτυγχάνουν στον μέγιστο βαθμό τον στόχο των πωλήσεων, τις αυξάνουν αντιστοίχως σε μια προσπάθεια να μην απομυζήσουν περισσότερα κεφάλαια εν όψει του SREP (Εποπτικός Έλεγχος Αξιολόγησης), που θα διενεργηθεί μετά τις 2 Νοεμβρίου, όταν δηλαδή θα υπάρξουν τα αποτελέσματα των stress tests και για τις λοιπές τράπεζες στην Ευρώπη.

Αναλύοντας τα αποτελέσματα των τραπεζών, οι οίκοι επισημαίνουν την ανάγκη οι προβλέψεις να απηχούν κατά το δυνατόν την πραγματικότητα και ας είναι δύσκολο τελικώς αυτή να προβλεφθεί.

Αυτό πάντως που δεν θέλουν και δεν μπορούν να αντιμετωπίσουν οι τράπεζες στην παρούσα φάση είναι μια νέα αύξηση κεφαλαίου η οποία δεν θα έχει αντικείμενο αναπτυξιακό, αλλά θα πρέπει να καλύψει κεφαλαιακές ανάγκες, με δεδομένο πως οι μέτοχοι -μεταξύ των οποίων και το ελληνικό Δημόσιο- έχουν πολλαπλώς αντιμετωπίσει το κρίσιμο αυτό project.

Προκειμένου να μη συμβεί κάτι τέτοιο τόσο στο εγγύς όσο και στο λίγο πιο μακρινό μέλλον, τα πιστωτικά ιδρύματα της χώρας πρέπει να επικεντρωθούν στις κλασικές τραπεζικές τους εργασίες, δηλαδή θα πρέπει να προβούν σε χορηγήσεις. Και αυτό είναι μέσα στο πρόγραμμά τους.

Ωστόσο, δεν υπάρχουν αρκετά αναπτυξιακά projects ώστε τελικώς οι τράπεζες να μπορέσουν να τα χρηματοδοτήσουν, αναπτύσσοντας έτσι και τις εργασίες τους. Μάλιστα οι τραπεζίτες δηλώνουν απερίφραστα πως η ζήτηση για επιχειρηματικά δάνεια υπερκαλύπτεται.

Τα πάντα, λοιπόν, είναι θέμα ανάπτυξης. Ανάπτυξη στην οικονομία που θα επιτρέψει στις επιχειρήσεις να δανειστούν. Ένα σπιράλ ανάπτυξης που θα μπορούσε να δώσει και στις τράπεζες τον χώρο να «μεγαλώσουν» και πάλι.

Tι απέγινε το σουηδικό μοντέλο;

Εμφανίζουν χαμηλές ανισότητες (εισοδηματικές και μεταξύ των δύο φύλων), διαθέτουν ισχυρό κοινωνικό κράτος, λειτουργικό σύστημα υγείας, ζηλευτό από αρκετές χώρες εκπαιδευτικό σύστημα και κερδίζουν πρωτιές στην καινοτομία και την ανταγωνιστικότητα. Για τους έξω, οι σκανδιναβικές χώρες φαίνεται να τα έχουν όλα. Το μοντέλο που ακολούθησαν επί χρόνια οι σοσιαλδημοκρατικές κυβερνήσεις της περιοχής έχει παινευτεί από πολλούς και έχει επιχειρηθεί (σπάνια με επιτυχία) να αντιγραφεί από άλλους τόσους. Μήπως όμως πεθαίνει;

Πριν από λίγες ημέρες ο αρθρογράφος των «Financial Times» Μάρτιν Σανμπντού καλούσε τους «νεόκοπους σοσιαλιστές» σε ΗΠΑ, Βρετανία και αλλού να κοιτάξουν το σκανδιναβικό μοντέλο που διατηρεί υψηλά στάνταρντ σε δημόσια υγεία και παιδεία, αλλά ενθαρρύνει ταυτόχρονα τον ανταγωνισμό, ενστερνίζεται την παγκοσμιοποίηση και το ελεύθερο εμπόριο, προωθεί δικαιοσύνη στους μισθούς και στηρίζεται στον ουσιαστικό ρόλο των συνδικάτων. Δύσκολα μπορεί κανείς να διαφωνήσει ότι συνιστά πρότυπο. Το κάνουν όμως οι... Σουηδοί.

Οι κάλπες της ερχόμενης Κυριακής αναμένεται να δείξουν ενισχυμένη την ακροδεξιά και αισθητά αποδυναμωμένους τους Σοσιαλδημοκράτες, που κυριάρχησαν στην πολιτική σκηνή για μεγάλο μέρος του 20ού αιώνα και τις αρχές του 21ου. Πρόκειται για μία στροφή που βρίσκεται σε εξέλιξη εδώ και τουλάχιστον μία τετραετία (έγινε με ταχύτερα βήματα στη Φινλανδία και τη Δανία). Πώς εξηγείται αυτή η αλλαγή σε μία προοδευτική, ανοιχτή -όπως την ξέραμε έως τώρα- κοινωνία;

Ο παράγοντας της προσφυγικής κρίσης δεν μπορεί να αγνοηθεί. Η Σουηδία των 10 εκατ. κατοίκων χορήγησε άσυλο σε 163.000 πρόσφυγες μόνο το 2015. Ήταν το υψηλότερο ποσοστό μεταξύ των μελών του ΟΟΣΑ - κάτι που συχνά επικαλείται η ακροδεξιά, σπεύδοντας βέβαια να το συνδέσει, με αστεία συχνά επιχειρήματα, με οτιδήποτε στραβό έχει συμβεί στη χώρα έκτοτε.

Το αντιμεταναστευτικό ρεύμα, όμως, «πατάει» πάντα σε οικονομικά δεδομένα, όπως το γεγονός ότι το κατά κεφαλήν εισόδημα αυξήθηκε μόλις 0,9% το 2017 - λιγότερο απ’ όσο σε οποιαδήποτε άλλη χώρα της Ε.Ε.

Η Σουηδία και το μοντέλο της έρχονται επίσης αντιμέτωπα με κάτι που ταλαιπωρεί συνολικά την ήπειρο: τη γήρανση του πληθυσμού και τη βιωσιμότητα του ασφαλιστικού.

Στα τέλη του 2017 σχεδόν 645.000 Σουηδοί καλύπτονταν πλήρως από ιδιωτική ασφάλιση υγείας. Το 2000 ήταν λιγότεροι από 100.000. Σε άνοδο και τα ιδιωτικά προγράμματα σύνταξης, καθώς οι συντάξεις δεν είναι πια τόσο γενναιόδωρες, ενώ το ίδιο συμβαίνει και με τα επιδόματα ανεργίας.

Το σουηδικό μοντέλο δεν έχει πεθάνει. Θα πρέπει ακόμη και αυτό ωστόσο να προσαρμοστεί στη νέα πραγματικότητα.  

Μόνο Εκεί Ελπίζω......Να Χαλάσει Η Συμφωνία Από Τους Σκοπιανούς

...Να χαλάσει η συμφωνία από τους σκοπιανούς, είτε στο δημοψήφισμα, είτε από τον πρόεδρό τους που διαφωνεί και είναι σε κόντρα με την κυβέρνηση. Δεν κατάλαβα γιατί θα πρέπει να κρυφτώ αν αυτό γίνει. Μήπως αυτό θα αλλάξει το αδιαμφισβήτητο γεγονός ότι αυτοί αυτοί οι αγράμματοι 
λεχρίτες που παριστάνουν την ελληνική κυβέρνηση είναι οι μεγαλύτεροι ΠΡΟΔΟΤΕΣ στην ελληνική ιστορία; Οσο για τη συμφωνία, τι πρέπει να διαβάσω; Οτι τους αναγνωρίζουμε ΕΜΕΙΣ ΟΙ ΙΔΙΟΙ τη "μακεδονική ταυτότητα, το δικαίωμα να αποκαλούνται "μακεδόνες" και να αποκαλούν τη σλάβικη διάλεκτο που χρησιμοποιούν "μακεδονική γλώσσα", όπως διατυμπανίζει όπου βρεθεί και όπου σταθεί ο Ζάεφ; Μήπως το έχουν αρνηθεί οι δοσίλογοι που υπέγραψαν;

Ποια είναι η «ραχοκοκαλιά» της ελληνικής οικονομίας;

Στην κρίση και τη χρεοκοπία του 2008-2018 οδηγηθήκαμε και με μια σειρά ιδεών, που, ενώ ήταν απλές ανακρίβειες και αυταπάτες, αναπαράγονταν σχεδόν αυτομάτως στον δημόσιο λόγο, ακόμη και από υπεύθυνα χείλη, και κατέληξαν να θεωρούνται αυταπόδεικτες αλήθειες. Μία από αυτές είναι ότι «οι μικρομεσαίες επιχειρήσεις είναι η ραχοκοκαλιά της ελληνικής οικονομίας». Θετικό σε αυτήν την έκφραση είναι η αναγνώριση πως επιχειρήσεις έχουν έναν ρόλο «ραχοκοκαλιάς». Αρνητικό είναι ο υπόρρητος συνειρμός ότι οι μικρές επιχειρήσεις είναι «καλές» και οι μεγάλες «κακές». Αυτό ήταν και είναι αποπροσανατολιστικό. 

Αν επιθυμούμε να ξεπεράσουμε την κρίση και τη χρεοκοπία, πρέπει να ξεπεράσουμε και τις λανθασμένες ιδέες και αυταπάτες που μας οδήγησαν εκεί, και μας κρατούν, ακόμη, μέσα στην κρίση. 

Αντί του «οι μικρομεσαίες επιχειρήσεις είναι η ραχοκοκαλιά της ελληνικής οικονομίας», μια ορθότερη ιδέα είναι ότι «η ραχοκοκαλιά της ελληνικής οικονομίας» είναι οι (μικρές, μεσαίες και μεγάλες) επιχειρήσεις που παράγουν αυτό που λέμε «διεθνώς εμπορεύσιμα αγαθά και υπηρεσίες». Δεν είναι θέμα μεγέθους των επιχειρήσεων. Είναι θέμα τομέα και κλάδου στον οποίο δραστηριοποιούνται οι επιχειρήσεις. 

Ο μεθοδολογικός διαχωρισμός των αγαθών και των υπηρεσιών σε διεθνώς εμπορεύσιμα και διεθνώς μη εμπορεύσιμα, που χρησιμοποιείται στην οικονομική φιλολογία διεθνώς, ήταν και είναι ιδιαίτερα παραμελημένος στην Ελλάδα. Αν και είναι ιδιαίτερα κρίσιμος καθώς σχετίζεται με την επίδραση που τα δύο είδη αγαθών και υπηρεσιών, και επιχειρήσεων, εξασκούν στη μακροχρόνια τάση μεγέθυνσης και ανάπτυξης των εθνικών οικονομιών. 

Τα διεθνώς εμπορεύσιμα αγαθά και υπηρεσίες είναι αυτά που μπορούν να μεταφερθούν και να καταναλωθούν μακριά από το σημείο της παραγωγής τους. Παράγονται για μια παγκόσμια ανταγωνιστική αγορά, σύμφωνα με το πραγματικό συγκριτικό και ανταγωνιστικό πλεονέκτημα της κάθε χώρας και επιχείρησης. Το ενδογενές αναπτυξιακό δυναμικό της οικονομίας είναι αναπόσπαστα συνδεδεμένο με το, μεγαλύτερο ή μικρότερο, σφρίγος του τομέα των διεθνώς εμπορευσίμων. Συνεπώς και των επιχειρήσεων, μικρών, μεσαίων, μεγάλων, που τα παράγουν. Ο τομέας τους παράγει και παρέχει τα προς επένδυση νέα κεφαλαιουχικά αγαθά τα οποία επιτρέπουν στην οικονομία να αυξάνει την κατά κεφαλήν παραγωγική της δυνατότητα. Αυτή είναι «η ραχοκοκαλιά της ελληνικής οικονομίας». 

Αυτό δεν σημαίνει ότι τα διεθνώς μη εμπορεύσιμα αγαθά και υπηρεσίες, τα οποία μπορούν να καταναλωθούν μόνο στο σημείο που παράγονται, και συνεπώς δεν εκτίθενται στον διεθνή ή τον υπερτοπικό εθνικό ανταγωνισμό, είναι αδιάφορα όσον αφορά την ανάπτυξη. Κι αυτά χρησιμοποιούνται σε μεγάλο ποσοστό τους ως παραγωγικές εισροές. Όμως ακόμη και αυτή η ίδια η ποιότητά τους καθορίζεται από το επίπεδο της ποιότητας των διεθνώς εμπορευσίμων τα οποία, από τη φύση τους, ενσωματώνουν τις τελευταίες εξελίξεις της επιστημονικής γνώσης και της τεχνολογικής προόδου, υπερκαθορίζοντας έτσι, αλλά και ασκώντας την πλέον αποφασιστική επιρροή στο σύνολο της παραγωγικής και οικονομικής διαδικασίας, στο σύνολο των επιχειρήσεων.

Με δύο λόγια, κρισιμότερη είναι η αναπτυξιακή συμβολή στην οικονομία (και την κοινωνία) των επιχειρήσεων (και των εργαζομένων), μικρών, μεσαίων και μεγάλων, που παράγουν διεθνώς εμπορεύσιμα αγαθά και υπηρεσίες, και άλλη η συμβολή αυτών του τομέα των διεθνώς μη εμπορευσίμων. Οι επιχειρήσεις και οι εργαζόμενοι με διεθνώς εμπορεύσιμα αγαθά και υπηρεσίες, δραστηριοποιούνται στους κλάδους της μεταποίησης, της πληροφορικής και των υπηρεσιών τεχνολογικής αιχμής, των ορυχείων, των διεθνών μεταφορών (ναυτιλιακών κ.λπ.) και του τουρισμού. Αυτές είναι «η ραχοκοκαλιά της ελληνικής οικονομίας». 

Την καθήλωση του μεριδίου του τομέα των διεθνώς εμπορευσίμων στο ΑΕΠ της χώρας ως θεμελιώδους αιτίας της κρίσης και της χρεοκοπίας στην Ελλάδα έχουμε αναλύσει αλλού (βλ. Δημ. και Χρ. Ιωάννου, Το Επιπλέον Ναυάγιο, Εκδόσεις Andy’s, 2017) . Χρειαζόμαστε τώρα να δούμε τον τομέα των διεθνώς εμπορευσίμων όχι μόνο ως «ραχοκοκαλιά της οικονομίας» αλλά και ως «ραχοκοκαλιά της κοινωνίας». Όχι με κριτήριο το μερίδιο στο ΑΕΠ και τον αριθμό των επιχειρήσεων ανά τομέα και κλάδο - καίτοι αυτά έχουν μεγάλο ενδιαφέρον. Αλλά με κριτήριο την κατανομή του πληθυσμού της χώρας ηλικίας άνω των 15 ετών. 

Ο πληθυσμός κατανέμεται μεταξύ α) οικονομικά ανενεργών, β) ανέργων, γ) απασχολουμένων στον τομέα των διεθνώς εμπορευσίμων, δ) απασχολουμένων στον τομέα διεθνώς μη εμπορευσίμων, τον οποίον επιπλέον διαχωρίζουμε σε δ1) ιδιωτικό και δ2) δημόσιο τομέα. Πρόκειται για την υποδομή των σύγχρονων κοινωνικών και οικονομικών σχέσεων στην Ελλάδα. Με στοιχεία για την περίοδο 2000-2017, τα στοιχεία του διαγράμματος μας λένε τα εξής: 

Ενώ ο πληθυσμός ηλικίας 15+ μετά το 2008 συρρικνώνεται αργά αλλά σταθερά, το 48% του πληθυσμού, παρά τις αυξομειώσεις, είναι οικονομικά ανενεργό. Το υπόλοιπο 52% του πληθυσμού περιλαμβάνει ένα 11,2% που είναι άνεργο (δεν μιλάμε εδώ για το ποσοστό της ανεργίας). Το 27,3% απασχολείται στον τομέα διεθνώς μη εμπορευσίμων, εκ των οποίων το 8,7% στον δημόσιο τομέα. Και οι δύο συνιστώσες αυξάνονται τα τελευταία χρόνια, του δημοσίου από το 2015 και του ιδιωτικού από το 2013. Στον τομέα διεθνώς εμπορευσίμων και υπηρεσιών, την πραγματική «ραχοκοκαλιά της οικονομίας» (αλλά και της κοινωνίας), απασχολείται το 13,6% του πληθυσμού. Είχε συρρικνωθεί από 18,3% το 2000 σε 12,3% το 2013, αλλά, ευτυχώς, έχει αυξηθεί λίγο, σε 13,6% το 2017. 

Η κοινωνία μας, οι επιχειρήσεις μας και οι οικονομικά ενεργοί και μη, έτσι είναι «μοιρασμένοι». Κι εδώ ακριβώς βρίσκεται το ζήτημα του κοινωνικού παραγωγικού μετασχηματισμού. Στο πώς θα ενισχυθεί η παραγωγική «ραχοκοκαλιά» της στον τομέα διεθνώς εμπορευσίμων. Ανεξαρτήτως μεγέθους επιχειρήσεων και με περισσότερες επιχειρήσεις αναπτυσσόμενες, με τις μικρές να γίνονται μεσαίες, και τις μεσαίες μεγάλες, και με περισσότερους εργαζόμενους στα διεθνώς εμπορεύσιμα αγαθά και υπηρεσίες.